mr. Semir Osmanagić                     

 

 

Fakultet političkih nauka

Univerzitet u Sarajevu

  

 

Doktorska disertacija na temu:

 

   

 

CIVILIZACIJA

 MAJA

 

 

 

Dodatak: Komparativna analiza

ne-tehnološke civilizacije Maja sa tehnološkom Zapadnom civilizacijom

 

 

 

 

 

Siže 

 

 

Houston, SAD, 2005.

 

Šta je to što ovom rukopisu daje težinu doktorske disertacije?

 

Kao poseban dodatak disertaciji izvrsena je komparativna analiza izmedju Zapadne civilizacije i civilizacije Maja. Autor je u tu svrhu ustanovio setove primarnih i sekundarnih komparativnih parametara. Nije zabilježena naučna referenca koja bi mogla biti uzor ovoj pionirskoj analizi.

 

Doktorska disertacija u sebi nosi nekoliko novina u odnosu na oficijelno sankcionirana znanja o kulturi Maja:

 

Pisanje ove doktorske disertacije predstavlja izazov: izlazi se na put na kome uzora nema, a jedina vodilja je neutralnost naučnog instrumentarija.

 

 

 

 

 

CIVILIZACIJA MAJA

 

DODATAK: Komparativna analiza ne-tehnološke civilizacije Maja

sa tehnološkom Zapadnom civilizacijom

 

 

Sadržaj

 

 

  1. Uvod

  2. Metodološki pristup i naučni instrumentarij

    3. 2.1.  Klasične naučne metode

            2.1.1.  Historijska metoda – dinamični i revizionistički koncept

                    2.1.1.1.  Heurizam

                    2.1.1.2.  Kritički pristup

                    2.1.1.3.  Sinteza

            2.1.2.  Antropološka metoda

                    2.1.2.1.  Fizička antropologija

                    2.1.2.2.  Kulturna antropologija

                    2.1.2.3.  Arheologija

                    2.1.2.4.  Jezična antropologija

            2.1.3.  Komparativna metoda

                    2.1.3.1.  Deskriptivan pristup

                    2.1.3.2.  Preskriptivan pristup

            2.1.4.  Empirijska analiza

                    2.1.4.1.  Induktivna logika

                    2.1.4.2.  Deduktivno zaključivanje

            2.1.5.  Case study metoda

    2.2.  Nove naučne discipline

            2.2.1.  Akustična arheologija

            2.2.2.  Arheoastronomija

            2.2.3.  Radiokarbonska metoda

  3. Tradicionalno shvatanje i predrasude o civilizaciji Maja kao “neolitskoj kulturi”

    4. 3.1.  Ritual žrtvovanja – između stvarnosti i simbolizma

  4. Kriteriji civilizacije

    5. 4.1.  Definicije civilizacije

    4.2.  Mjera civilizacije

            4.2.1.  Dostignuti nivo znanja

            4.2.2.  Način zivota

  5. Elementi civilizacije Maja

    6. 5.1.  Polazne pretpostavke

    5.2.  Teritorijalni i vremenski okvir

    5.3.  Case Study - Primjeri izabranih gradova Maja

            5.3.1.  Copan (Santa Ana, Honduras)

            5.3.2.  Tikal (Peten, Guatemala)

            5.3.3.  Palenque (Chiapas, Meksiko)

            5.3.4.  Yaxchilan (Chiapas, Meksiko)

            5.3.5.  Bonampak (Lakandon rezervat, Meksiko)

            5.3.6.  Uxmal (Yucatan, Meksiko)

            5.3.7.  Sayil (Yucatan, Meksiko)

            5.3.8.  Oxkintok (Yucatan, Mexico)

            5.3.9.  Loltun (Yucatan, Meksiko)

            5.3.10.  Calcehtok (Yucatan, Meksiko)

            5.3.11.  Kabah (Yukatan, Meksiko)

            5.3.12.  Labna (Yukatan, Meksiko)

            5.3.13.  Xlapak (Yukatan, Meksiko)

            5.3.14.  Izamal (Yukatan, Meksiko)

            5.3.15.  Chichen Itza (Yukatan, Meksiko)

            5.3.16.  Ek-Balam (Yucatan, Meksiko)

            5.3.17.  Mayapan (Yukatan, Meksiko)

            5.3.18.  Acanceh (Yukatan, Meksiko)

            5.3.19.  Coba (Yucatan, Meksiko)

            5.3.20.  Quirigua (Guatemala)

            5.3.21.  Lamanai (Belize)

            5.3.22.  Tazumal (Salvador)

            5.3.23.  Tulum (Quintana Roo, Meksiko)

    5.4.  Elementi razvijene ne-tehnološke civilizacije Maja

            5.4.1.  Arhitektura Maja: kreativnost i originalnost

                    5.4.1.1.  Ceremonijalne platforme

                    5.4.1.2.  Hramovi

                    5.4.1.3.  Palače

                    5.4.1.4.  Tornjevi

                    5.4.1.5.  Piramide

                    5.4.1.6.  Igrališta

                    5.4.1.7.  Observatorije

                    5.4.1.8.  Nadsvodni lukovi

                    5.4.1.9.  Stele

                    5.4.1.10.  Kuće       

            5.4.2.  Napredna astronomska znanja

                    5.4.2.1.  Venera

                    5.4.2.2.  Sunce

                    5.4.2.3.  Merkur, Jupiter, Mars, Saturn

                    5.4.2.4.  Kretanje Solarnog sistema u Galaksiji

            5.4.3.  Računanje vremena

                    5.4.3.1.  Perfektni kosmički i zemaljski kalendari

                    5.4.3.2.  Tzolkin – kosmička matrica

            5.4.4.  Matematička znanja – unikatnost sistema računanja

            5.4.5.  Hijeroglifi i piktoglifi – višeslojevno slikovno pismo

            5.4.6.  Primjeri akustičnog inžinjeringa u svijetu Maja

            5.4.7.  Igra sa loptom kao imitiranje kosmičkih fenomena

            5.4.8.  Kompleksna uloga kamenih puteva u životu Maja

            5.4.9.  Svojstva perfektnih kristalnih lubanja Maja

            5.4.10.  Kodeksi – sačuvane knjige Maja

                    5.4.10.1.  Madridski kodeks

                    5.4.10.2.  Drezdenski kodeks

                    5.4.10.3.  Pariški kodeks

                    5.4.10.4.  Grolier kodeks

                    5.4.10.5.  Praški kodeks (?)

  6. DODATAK: Komparacija civilizacija: tehnološki Zapad – ne-tehnološke Maje

    7. 6.1.    Set primarnih komparativnih parametara

            6.1.1.  Nivo znanja

            6.1.2.  Civilizacijski ciljevi

            6.1.3.  Mudrost

            6.1.4.  Ljubav kao model komunikacije

            6.1.5.  Harmonija s prirodom

            6.1.6.  Duhovnost

            6.1.7.  Umjetnost

    6.2.    Set sekundarnih komparativnih parametara

            6.2.1.  Teritorija

            6.2.2.  Demografski aspekt

            6.2.3.  Tehnologija

            6.2.4.  Političko uredjenje (elitističko vs. vladavina slobodnih ljudi)

            6.2.5.  Konflikti

                    6.2.5.1.  Lokalni

                    6.2.5.2.  Opšti

            6.2.6.  Astronomija

            6.2.7.  Arhitektura

            6.2.8.  Građevinarstvo

            6.2.9.  Komunikacijska infrastruktura

            6.2.10.  Koncept računanja vremena

            6.2.11.  Socijalna komponenta (odnos prema nezaštićenima)

            6.2.12.  Obrazovanje

            6.2.13.  Zdravstvo

            6.2.14.  Vojna komponenta

            6.2.15.  Pismo

            6.2.16.  Raznolikost zanimanja

            6.2.17.  Standard

            6.2.18.  Ostalo

    6.3.  Rezultat komparativne analize

  7. Zaključci

  8. Bibliografija

  9. Index imena i pojmova

  10. Spisak fotografija, ilustracija i tabela

    11. 10.1.  Spisak fotografija

    10.2.  Spisak ilustracija

    10.3.  Spisak tabela

  11. Pogovor

 

 

 

 

 

1. UVOD

  

 

Početna poglavlja disertacije će se fokusirati na primjenjeni metodološki pristup i naučni instrumentarij. Kako će se vidjeti, kombinirat će se dinamicni pristup klasičnim  naučnim tehnikama, s jedne strane, sa rezultatima novih naučnih disciplina  koje su postale nezaobilazni instrument u tumačenju događaja iz prošlosti, s druge strane.

 

Treće poglavlje će ukazati na tradicionalno shvatanje i predrasude o civilizaciji Maja kao “neolitskoj kulturi” sa svim pogubnim posljedicama koje su Maje svrstale među, enciklopedijskim rječnikom nazvanim, inferiorna “plemenska” društva.

 

U četvrtom poglavlju se utvrđuje mjera civilizacije; koji su to kriteriji koji određuju nivo civilizacije? Sa tako utvrđenom definicijom možemo se kvalifikovano pripremati i na komparaciju dvije civilizacije koja će uslijediti.

 

Peto poglavlje je empirijski i deskriptivno najobimnije, jer opisuje elemente civilizacije Maja na primjeru dvadeset tri grada koji se nalaze na lokacijama današnjih država Honduras, Guatemala, Meksiko, Salvador i Belize. Nakon toga su kao posebne cjeline obrađena pojedina napredna znanja Maja i sve ono što ih je činilo razvijenom civilizacijom.

 

Nakon svih ovih razmatranja rukopis je spreman da u šestom poglavlju (“Dodatku”) pređe na komparaciju civilizacija. Prema teoriji evolucije društava, moderna civilizacija Zapada je ubjedljivo ispred svih dosadašnjih kultura i civilizacija. Glavni adut joj je tehnološka komponenta. Disertacija će ustanoviti novu definiciju za određivanje civilizacijskog nivoa te će moći kvalifikovano da uporedi naprednu višemilenijsku civilizaciju Maja sa posljednjom fazom Zapadne civilizacije. Poređenjem osnovnih parametara koji utječu na nivo razvijenosti jednog društva doći ćemo i do odgovora na pitanja o civilizacijskom nivou Zapada i Maja.

 

 

 

 

 

2. METODOLOŠKI PRISTUP I NAUČNI INSTRUMENTARIJ

 

 

U ovom poglavlju ćemo izdvojiti osnovne naučne metode koje su primjenjene u dokazivanju teze. Riječ je o kombinaciji klasičnih naučnih metoda te pojedinih novih naučnih postupaka i tehnika koje su postale nezaobilazne kada je riječ o tumačenjima događaja iz prošlosti.

 

 

2.1. Klasične naučne metode

 

U ovom kontekstu određenje “klasična” nema prizvuk manje važne ili inferiorne u odnosu na “nove” naučne metode. Nasuprot, riječ je o nužnom postupku kada se analiziraju društva iz prošlosti i stoga su ove metode od iznimne važnosti.

 

 

2.1.1. Historijska metoda – dinamični i revizionistički koncept

 

2.1.1.1. Heurizam

2.1.1.2. Kritički pristup

2.1.1.3. Sinteza

 

Historija nije pasivna, nepromjenljiva niti “kataloški niz datuma”. Dosada dominirajući pristup historiji kao statičnom procesu u ovom će radu biti zamijenjen dinamičnim konceptom historije. Interpretacije prošlosti se neće zadržati onakvim kakve to tradicionalno jesu, već će biti podvrgnute konstantom dijalogu sa sadasnjošću.

 

Tri su koncepta historijske metode: statični, dinamični i revizionistički. Ova disertacija će promovirati dinamični i revizionistički koncept historije kao primarni. Pokazaćemo da je istraživanje civilizacije Maja beskrajan proces istraživanja novih izvora, materijala, dokaza i interpretacija. Čovjek XXI stoljeća živi okružen promjenom; stoga se mora i naše viđenje prošlosti mijenjati. Kako se naš nivo znanja podiže tako smo u mogućnosti da realnije sagledamo i razumijemo dostignuća društva Maja.

 

Tri su glavne aktivnosti kod primjene historijskog metoda koje su našle mjesta u disertaciji:

-         heurističke (potraga za izvorima materijala)

-         kritičke (procjena izvora, “historijska kritika”)

-         sinteza (zaključci heurizma i kritike)  (1)

 

Historija civilizacija  jeste nauka, ali nije egzaktna nauka. Njeno polje nema univerzalno prihvaćene tehničke terminologije, izuzev nekih metodoloških termina.  (2) Odsustvo tehničkih termina je slabost historije i rezultira djelomičnom nepreciznošću. To će imati i svog utjecaja i na ovu disertaciju, osobito kod komparativne kvantifikacije civilizacija Zapada i Maja.

 

 

2.1.2. Antropološka metoda

 

2.1.2.1. Fizička antropologija

2.1.2.2. Kulturna antropologija

2.1.2.3. Arheologija

2.1.2.4. Jezična antropologija

 

U objašnjenju bilo koje civilizacije, antropologija je ključna društvena nauka. Riječ je o “širokoj studiji civilizacije, koja objašnjava čovjekove biološke i kulturne aspekte”. (3)  Pri tome, antropologija koristi četiri metode:

 

  1. Fizičku antropologiju (biološka evolucija, genetičko nasljedstvo, čovjekova sposobnost prilagođavanja, fosilni ostaci)
  2. Kulturnu antropologiju (kultura, etnocentrizam, kulturni aspekti jezika i komunikacija, odnosi među pripadnicima društva, brak, socijalna kontrola, politička organizacija, religija, polovi, itd.)
  3. Arheologiju (trendovi u kulturnoj evoluciji, tehnike za pronalazak, određivanje datuma i analizu materijala)
  4. Jezičnu antropologiju (komunikacioni process, nejezična komunikacija, struktura, funkcija i historija jezika i dijalekata)  (3)

 

Sve četiri metode će naći primjenu u analizi civilizacije Maja.

 

 

2.1.3.  Komparativna metoda

 

2.1.3.1. Deskriptivan pristup

2.1.3.2. Preskriptivan pristup

 

Komparativna metoda će biti ključna primjenjena metoda u poređenju civilizacija Zapada i Maja (Šesto poglavlje).

 

Riječ je o sociološkoj metodi kojoj nedostaje tehnička egzaktnost (kvantifikacija), ali koja otkriva empirijski odnos dvije cjeline, dva društva i stoga je neophodna u ovoj analizi.

 

Komparativnom metodom ćemo doći i do ciljeva koji će proisteći iz ove studije: da bolje razumijemo vlastitu civilizaciju i naučimo različite načine rješavanja izazova pred kojima se nalazimo.

 

Autorov pristup tokom ove analize ce biti dvojak: deskriptivan (neutralna deskripcija društvenih varijabli obje civilizacije) i preskriptivan (pro-aktivan pristup u tumačenju dostignutog civilizacijskog nivoa različitih društvenih varijabli).

 

 

2.1.4. Empirijska analiza

 

2.1.4.1. Induktivna logika

2.1.4.2. Deduktivno zaključivanje

 

Empirijsko istraživanje će biti inkorporirano u ovom rukopisu i koristiće direktnu autorovu observaciju kao test realiteta (osobito Peto poglavlje). Pri tome autor posjećuje desetine drevnih gradova civilizacije Maja na Centralnoameričkom prostoru Meksika, Hondurasa, Guatemale, Belizea i Salvadora.

 

Dvije se metode isprepliću i dopunjavaju prilikom iskustvene analize: induktivna logika (zaključci su formulirani na osnovu pojedinačnih observacija), te deduktivno zaključivanje (globalni set zaključaka je bio poznat prije negoli je dokazan na konkretnom primjeru).  (4)

 

 

2.1.5.  Case study metoda

 

U nastojanju da se višestrukom kombinacijom socioloških metoda dodje do potpunijih i sveobuhvatnijih zaključaka, upotrijebićemo i Case study metodu. Riječ je o korištenju konkretnih deskripcija pojedinačnih gradova Maja. Na taj način ćemo formirati obilje informacija koje će nam omogućiti da analitičkom obradom i filtriranjem podataka utvrdimo činjenično stanje i formiramo odgovarajuće zaključke.

 

Ova metoda se uspješno koristi u nizu naučnih disciplina (pedagogija, psihologija, medicina, pravo) i smatram opravdanom njenu primjenu u disertaciji. (22)

 

 

2.2.       Nove naučne metode

 

Druga polovina XX i početak XXI stoljeća stvorio je tehnološke uslove za pojavu novih naučnih disciplina. Neke od njih se vrlo efektno koriste u dopuni i reviziji historijskih i antropoloških znanja. U slučaju ove disertacije, te metode će signifikanto doprinjeti dokazivanju postavljene teze.

 

Drugim riječima, prije nekoliko decenija ovakvu tezu bi bilo nemoguće naučno dokazati.

 

 

2.2.1. Akustična arheologija

 

Od 1960-ih godina razvijaju se elementi za uspostavljanje nove naučne discipline: akustične arheologije u čijoj je osnovi akustični inžinjering. Razvojem alata i instrumenata, teorije zvuka i simulacija, te potreba industrije, arhitekture, građevinarstva i teorijske nauke, akustični inžinjering doživljava vrlo široku primjenu.

 

Zahvaljujući ovoj disciplini civilizacija Maja i njeni građevinski objekti se mogu izloziti dodatnim ispitivanjima. Rezultati su, kako će se pokazati (Poglavlje 5.4.6. “Primjeri akustičnog inžinjeringa u svijetu Maja”), neočekivani i fascinirajući.

 

Ova naučna disciplina u sebi uključuje razvijene studije vibracija, akustične simulacije, kvalitet zvuka, prijenos vibracija, nisku i visoku frekvenciju, vibraciju struktura, izolaciju zvuka, mjerenje i kontrolu vibracija, te akustične rezultate kroz kompjutersko modeliranje.

 

Civilizacija Zapada koristi arhitekturalni akustični dizajn uz upotrebu moderne kompjuterske i akustične tehnologije. Civilizacija Maja je, kako će biti dokazano, poznavala akustični dizajn bez upotrebe nama znane tehnologije.

 

 

2.2.2.  Arheoastronomija

 

Kombinacijom tradicionalnih naučnih disciplina, arheologije i astronomije, stvorena je arheoastronomija. Potreba za ovom egzaktnom disciplinom se javila nakon što se uspostavila precizna veza između arhitekture drevnih naroda i određenih cikličnih pojava u kosmosu.

 

Niz građevinskih i arheoloških dostignuća Maja ima direktno objašnjenje kroz arheoastronomiju i stoga će ona biti korištena u disertaciji.

 

 

2.2.3.  Radiokarbonska metoda

 

Neposredno nakon II svjetskog rata američki hemičar Willard F. Libby je razvio radiokarbonsku metodu utvrđivanja starosti organskog materijala. U obrazloženju nominacije Libbyja za Nobelovu nagradu 1960. stajalo je da je “rijetko koje otkriće u hemiji imalo takav utjecaj na mnoge oblasti ljudske aktivnosti, kao sto su arheologija, geologija, geofizika itd.” (5)

 

Preko 130 laboratorija danas koristi radiokarbonsku C-14 metodu u svijetu.  Njenim rezultatima ćemo se poslužiti u dokazivanju historijskih činjenica vezanih za civilizaciju Maja.

 

 

 

 

 

3. TRADICIONALNO SHVATANJE I PREDRASUDE O CIVILIZACIJI MAJA KAO "NEOLITSKOJ KULTURI"

 

 

Gotovo pola milenijuma traje neshvatanje prave suštine civilizacije Maja. Zapravo, rijetki su autori koji se usuđuju da Maje i nazovu “civilizacijom”.

 

Više je razloga za takvu historijsku situaciju:

  • prvo, na području nekadašnje civilizacije Maja (današnje države Meksiko, Honduras, Salvador, Guatemala, Belize) Evropljani su zatekli primitivna indijanska plemena i njima su pogrešno pripisali autorstvo nad ostacima napuštenih, ruševnih gradova Maja;

  • drugo, sve ono što nisu razumjeli, a prevazilazilo je nivo dotadašnjeg znanja, evropski kolonizatori (prije svih španjolski konkivstadori) su uništavali, kao na primjer: svu pisanu literature (“kodekse”) Maja, gigantske građevinske objekte Maja (piramide, hramove), infrastrukturu civilizacije (“sacbe” – bijele kamene puteve), skulpture i umjetničke artifakte…;

  • treće, tek se koncem XX stoljeća znanje Zapadne civilizacije razvija u tolikoj mjeri da može da protumači dostignuća civilizacije Maja, kao na primjer: astronomija, arheoastronomija, arhitekturalni akustični dizajn i simulacije, matematička znanja, proces dešifriranja piktoglifa Maja, itd;

  • četvrto, tendencija elitnih organizacija Zapadne civilizacije da skrivaju znanja, te minimiziraju, i potcjenjuju značaj svake druge historijske civilizacije.

 

Analizirajmo okvir u kome su se predstavnici Zapadne civilizacije susreli sa teritorijem i znacima civilizacije Maja.

 

Evropljani su prvi put pristali uz centralnoameričko tlo prilikom četvrtog i završnog Kolumbovog putovanja 1502. godine. Njegov brod se ukotvio u Gvanaji, jednom od honduraskih atlantskih otoka. Na veliku radost Kolumbovog sina, posada broda je otela jedan trgovački kanu lokalnih indijanaca ispunjen sa egzotičnim proizvodima poput kakao zrna, morskih školjki, kvecal šljiva i fine keramike. (6)  Kolumbo je produžio dalje uz obalu i pronašao Veragva region gdje je našao dovoljno zlata da ohrabri svoje zemljake za nove (pljačkaške) ekspedicije.

 

Za razliku od Evropljana u Sjevernoj Americi, Španjolci su u Centralnu Ameriku došli kao vojnici, a ne doseljenici. Nisu doveli svoje familije, nego su imali djecu sa lokalnim Indijankama. Rezultat su brojni mestici koji su vremenom postali najbrojnija populacija. Manji dio peninsularesa, koji su doveli svoje familije iz Španjolske, su imali rezervisane pozicije na vrhu hijerarhije. Prisustvo afričkih crnih robova je izraženo duž atlantske obale, kao i mulata. Tu su i koherentne grupe Kineza, Miskito i Darijen Indijanaca. I, na koncu, indijanci koji se izjašnjavaju kao potomci Maja su zadržali svoje rasno nasljeđe u većini zemalja regiona. (7)

 

Drevni svijet Maja (“El Mundo Maya”) se širio od meksičkog poluotoka Yukatana na sjeveru, šumovitog regiona Chiapas na zapadu, visoravni Belizea na istoku, te đungli Guatemale, Hondurasa i Salvadora na jugu. Tridesetak različitih jezika  istog korijena i danas govori oko 6 miliona Indijanaca koji svoje porijeklo vežu za Maje.

 

Život nekoliko miliona Indijanskih zemljoradnika sliči na život njihovih drevnih predaka: kulture su iste (kukuruz, grah, čile, paradajz, skvoš), agrikulturne tehnike su iste. Čak je i seoska socijalna organizacija gotovo nedirnuta. Biljna medicina je dominirajuća. Uglavnom, farmeri se bore za preživljavanje u vrlo skromnim uslovima.

 

 

Fotografija 1: Farmer Maja, viđenje guatemalskog umjetnika, kip se nalazi ispred ulaza u Nacionalni historijski muzej, Guatemala City, Guatemala (snimio: Semir Osmanagić) 

 

 

Ako bi se mogli vratiti hiljadu i po godina unatrag, ili čak dvije i po hiljade godina u prošlost, vjerovatno bi vidjeli da su razbacana seoska naselja vodila isti život. Ali sa jednom bitnom iznimkom: u središtu njihove organizacije su se nalazili monumentalni “ceremonijalni centri”, hramovi i piramide, artistička i astronomska središta. Dva svijeta, jedan do drugoga.

 

Za objašnjenje pojma “Maja” možemo ići diljem globusa. Maja je ključni hindu filozofski termin sa značenjem “stvaranje svijeta” i “svijet iluzije”. Na sanskritskom Maja se veže uz koncepte “veliki”, “mjera”, “um” i “majka”. Zato nas neće iznenaditi kad otkrijemo da je Maja ime Budine majke. U Vedama se može pročitati da je Maja ime kljčnog astronoma i arhitekte.  U egipatskoj filozofiji termin Maja znači “univerzalni svjetski red”. U grčkoj mitologiji Maja je najsjajnija od sedam zvijezda konstelacije Plejade. Majab je i naziv za dom Maja u Srednjoj Americi: poluotok Yukatan. (7)

 

Ironično je da mnoštvo informacija koje znamo o Majama, a pogotovo da je većina onoga što ne znamo, vezano za jedan par ruku. Ruku koje pripadaju svešteniku iz reda Franjevaca: Diego de Landi. On je 1562. godine naredio masovno paljenje svih rukopisa Maja u gradiću Mani, španjolskom središtu na Yukatanu. Kao rezultat ovog barbarskog akta, najveća pojedinačna kolekcija literature i historije Maja je uništena. U vatri su ujedno stradala i vodeća spiritualna lica - “čuvari znanja” Maja.

 

Nešto kasnije, taj isti Diego je uzeo olovku u ruke pišući o Majama na Yukatanu. Do u detalje je bilježio njihove običaje, religiozne rituale, jezik, sistem pisanja… ali je bio svjestan da njegovo pisanje ne ide ni približno duboko. “Vjerovatno je”, kaže Diego, “da ova zemlja čuva tajne koje nisu otkrivene, a koje čak ni domoroci ne znaju”.  (8)

 

Kada su Španjolci došli u Centralnu Ameriku, većina istinskih Maja je odavno bila otišla. Iza sebe su ostavili njihove veličanstvene napuštene gradove i čitav univerzum misterija koji je trebao da bude dekodiran.

 

Obični ljudi koji su živjeli u zemlji Maja im nisu bili u stanju da objasne kosmičku filozofiju svojih predaka. Tehnološki superiorni barbari su bili zbunjeni. Onda Španjolci prave važnu pogrešku misleći da su ovi lokalni domoroci rasa Maja. Zahvaljujući tome, i danas se imenom Maja nazivaju potomci siromašnih farmera iz doba istinskih Maja; oni koji su ostali na ovoj zemlji nakon iznenadnog odlaska njihovih vladara i zaštitnika.

 

Tradicionalno se kultura Maja dijeli na tri perioda: pretklasični (nekoliko stotina godina prije nove ere do 300 godine nove ere), klasični period (između 300 – 900 godine n.e.) i post-klasični, od devetog do šesnaestog stoljeća i dolaska španjolskih osvajača. (9), (10), (11), (12), (13), (14), (15), (16), (17), (74)

 

Zadnje dvije decenije je moderna nauka pomjerala početak prvog, “pretklasičnog”  perioda, nekoliko puta dublje u prošlost. Otkrice novih artifakata omogućilo je arheologiji da početke kulture Maja smjesti u 2000. godinu prije nove ere. (18), (19), (20), (21)

 

Primjera radi, Guatemala City je nezaustavljivo pod svoje temelje pokopala ostatke drevnog centra Maja – Kaminal Juyu. Nekada su stotine zgrada i piramida bile u srcu ovog grada koji je imao razvijene kulturne i trgovačke centre sa polumilionskim Teotihuacanom (sjeverno od Mexico Cityja). Radiokarbonska metoda utvrđivanja starosti je napokon prije tridesetak godina dokazala da ostaci piramidalnih struktura na obližnjim grobovima nose datume prije naše ere. (7)

 

Osim činjenice da je “pretklasični” period započeo znatno ranije nego što se to uvriježeno misli, u pitanje dovodimo i tzv. Treći, “post-klasični” period. Oficijelno sankcionisana istina je da su se Maje iz južnih krajeva (Guatemala, Honduras, Chiapas) nakon napuštanja svojih gradova organizovano kretali prema sjeveru, na meksički poluotok Yukatan. Taj “post-klasični” period traje od XI-XVI stoljeća, odnosno dolaska Španjolaca. Nazivaju ga i periodom deklinacije kulture Maja.

 

Brojna arheološka istraživanja ruše i tu tezu (šire u Petom poglavlju). Naime, dokazano je da su naselja na Yukatanu nastajala istovremeno sa onim u drugim dijelovima svijeta Maja: dakle u stoljećima prije nove ere te da su ona takođe napuštena u X stoljeću. Nomadska plemena sa sjevera Meksika su došla u napuštene gradove Maja izmedju XI-XIV stoljeća i njihovi pripadnici su dočekali španjolske konkvistadore.

 

I na početku XXI stoljeća, predominantno određenje Maja se može sažeti u enciklopedijskom opisu (Columbia Encyclopedia, New York, 2003): “Maje su plemena centralne Amerike… Potiču od Olmeka ili od nomadskih plemena sjeverne Guatemale iz 1000. godine prije nove ere, koji su imali razvijenu zemljoradnju…”  (16)

 

Time i dalje traje period dezinformiranja široke javnosti. Pisci oficijelne historije polaze od slijedećih premisa: Maje nisu koristile metal, točak ni zaprežne životinje. Naravno, nema dokaza o postojanju tehnoloških pomagala našeg vremena (vozila, mašina za računanje, instrumenata za praćenje pojava na nebu, itd.). Zaključak: riječ je o zemljoradničkoj plemenskoj kulturi na neolitskom nivou (rabljenje kamenih oruđa).

 

A i kada im se priznaju dometi u “gigantskoj arhitekturi, visokim umjetničkim sposobnostima” ocjenjuje se da je “začuđujuće kako su malo svojih znanja praktično iskorištavali”(?) (74)

 

 

3.1. Ritual žrtvovanja –između  stvarnosti  i simbolizma

 

Percepcija o Srednjeameričkim kulturama stjecala se na osnovu izvještaja španjolskih konkvistadora. S obzirom da su Azteci bili jedina kultura na koju su Španjolci naišli oni su postali mjera i za sve prijašnje. Taj sindrom je i danas uvriježen u obrazovanju i najširoj javnosti. Kao pandan blistavoj arhitekturi Azteca (koja je preostala iza barbarskih španjolskih osvajanja) i koja se ne može ignorirati, postavlja se ceremonijal žrtvovanja. Naravno, reakcija je da je taj region u globalu ipak bio zavičajem barbarskih društava.

 

Na primjer, ističe se da su Azteci “ljudsko žrtvovanje posmatrali kao najviši čin da se udobrovolje bogovi”. Za kanibalizam tvrde da se od “početnog rituala razvio u naviku zbog koje su ratnici išli u rat.” (74)

 

Realna evaluacija kulture Azteca tek predstoji. Njihovi prethodnici Maje su u doba bujanja Azteca već 500 godina bili zauvijek otišli. Stoga prosta činjenica da su i jedni i drugi svoj habitat našli u Srednjoj Americi ne govori i o iskustvima koji se automatski prenose s jedne na drugu kulturu.

 

Primjera radi, i kod Azteca i kod Maja se 52-o godišnji period veže za ciklusno kretanje zvjezdanog sistema Plejada (vrijeme potrebno da se vrate u “početnu” tačku na noćnom nebu). Razlika je u tome da je okončanje ovog ciklusa kod Azteca bilo obilježeno žrtvovanjem poglavica suparničkih plemena. Kod Maja se ovaj ciklus obrađuje i pridaje mu se kosmički značaj (kako će se vidjeti u poglavlju 5.)

 

Azteci su vadili srca iz živih zarobljenika i okretali se Suncu pokazujući mu svoju “ljubav i lojalnost”. Maje su Sunce smatrali izvorom života i nebeskim tijelom od koga ide i prema kome ide “ljubav kao model ponašanja u prirodi.”

 

Arheološki ostaci u nekoliko gradova Maja poslužilo je kao argument arheolozima da je ova civilizacija ipak primjenjivala ritualni proces žrtvovanja. To se prije svih odnosi na (turistički) najpoznatiji grad na Yukatanu – Chichen Itzu.

 

 

Primjer broj 1:

 

Centralno igralište Chichen Itze na jednom od svojih zidova prikazuje dvije ekipe kako stoje ispred vladara (nakon završene utakmice?). Ekipe broje po sedam članova; kapiten jedne od ekipa nema glavu. Pretpostavke arheologa su da je vođa ekipe koja je izgubila meč za kaznu doživio odrubljivanje glave. Prilikom posjete ovom Igralistu čuo sam objašnjenja meksičkih vodiča da se u novije vrijeme bilježi trend mađu “majolozima” da je, u stvari, vođa pobjedničke ekipe zaslužio da mu se okonča ovaj život i promovira vječni, nebeski.

 

Bez obzira o kojoj verziji je riječ, sa stanovišta vrijednosti Zapadne civilizacije, odrubljivanje glave je barbarski čin. Civilizacija koja ga praktikuje vjerovatno i nema uporišta da bude nazvana naprednom civilizacijom bez obzira na druge kriterije koje možda zadovoljava.

 

Na osnovu ove uklesane scene u Chichen Itzi, definicija igre kod Maja dobila je odredbu “barbarska”. Za igru se tvrdi da na kraju svake utakmice strada kapiten jedne od ekipa.

 

Dovedimo ovu tezu u pitanje. Civilizacija Maja ima nekoliko stotina restauriranih igrališta (vidi poglavlje 5.4.7. Igra sa loptom kao imitiranje kosmičkih fenomena). Jedino igralište na kome je pronađena scena sa kapitenom bez glave je upravo u Chichen Itzi.

 

Nadalje, ovo igralište je nesvakidašnje iz više razloga. Prvo, na sceni se prikazuju ekipe sa po sedam članova. U drugim gradovima Maja ne postoji nijedan zapis, mural ili u kamen uklesana scena o tolikom broju igrača u ekipama. Da li je riječ onda o nekoj primitivnoj varijaciji koja se javila u poznom razdoblju civilizacije Maja?

 

Važeći je stav arheologa da se ovo monumentalno Igralište Chichen Itze gradilo u periodu izmedju IX – XIII stoljeća (utjecaj Tolteka). To već ne spada u period koji se razmatra u ovom radu, jer nije relevantan za civilizaciju Maja.

 

Ne odričemo  mogućnost da su se u nekim gradovima Maja u toku 4 000 godina historije žrtvovali članovi ili kapiteni timova. Ali, u ovom momentu, nemamo dovoljno dokaza da bi stali na stranu bilo koje teze.

 

 

Primjer broj 2:

 

U Chichen Itzi se nalazi nekoliko kamenih blokova bogato ukrašeni figurama i ornamentima. Zvanično obješnjenje je da je riječ o “oltarima za žrtvovanje”. U prilog toj tezi idu  prikazane životinje koje u svojim kandžama drže čovječije organe: orao drži srce, a jaguar muški polni organ. Na prvi pogled još jedan dokaz o primitivnoj indijanskoj kulturi koji su žrtvovali svoje pripadnike.

 

Fotografija 2: Bogato ukrašeni kameni blokovi sa likovima jaguara i orla, Chichen Itza, Yukatan (snimio: Semir Osmanagić)

 

 

Ovoj tezi suprotstavićemo znanu nam simboliku iz dosada dešifrovanog svijeta Maja (7).

 

Devet nivoa Podzemnog svijeta Maja (“Xibalba”) Maje su iznimno postovale. Na mojim putovanjima (poglavlje 5) su me pratile  piramide sa četiri nivoa koje se spuštaju sa zapada, četiri sa istoka i devetog nivoa/platforme koja sjedi iznad centra Podzemnog svijeta. Njime vlada bog smrti, Ah Puch, a pomaže mu bog Jaguar, životinja koje su Maje najviše cijenile u životinjskom carstvu.

 

Jaguar takodje pomaže Suncu da kompletira svoje putovanje kroz mrak; tačke na koži jaguara simboliziraju zvjezdano nebo. Posmatrajući Lacandon indijance u njihovom rezervatu u Chiapasu prisjećao sam se njihovih legendi koje kažu da će jednog dana jaguar uništiti Sunce i na taj način okončati život na Zemlji.

 

Snimajući fotografiju jaguara u Chichen Itzi još jednom sam se uvjerio u astronomsku i filozofsku dubinu znanja Maja. Nebo i Podzemni svijet karakteriše vječni antagonizam, trinaest bogova Neba se bori sa devet lordova Podzemnog svijeta… 

 

Jer, ovi kameni blokovi su samo dio kompleksa koji prikazuje znatno komplikovanije scene sa svim superiornim bićima Podzemnog  i Nebeskog svijeta. Čovjekovo življenje na ovoj Planeti završava fizičkom smrću: jaguar drži seksualni organ u svojim kandžama označavajući kraj čulnog života.

 

Na drugoj strani orao drži srce, simbol ljubavi i duše. Čovjek se uzdiže u nebeski svijet.

 

Ostale scene na ovom mozaiku prikazuju vječnu konfrontaciju između dobra i zla koja proizvodi fenomene na Zemlji; dobri bogovi donose kišu i sunce; zli bogovi nose suše, hurikane, ratove, smrt i destrukciju. Potreba da se balansiraju ove moćne sile se postavlja pred čovjeka. Kakvu su Maje odigrale ulogu u ovoj kosmičkoj bitci u želji da postignu harmoniju na Zemlji? Nije nam poznato.

 

I pred ovim primjerom nemamo definitivan dokaz u prilog barbarstva ili simbolizma.

 

 

Primjer broj 3:

 

Nezaobilazni dio turističke rute u Chichen Itzi je posjeta jednom od svetih podzemnih izovra – “cenote”. Onaj pred kojim sam se ja nalazio je imao slijedeće objašnjenje vodiča: “Skorašnja istraživanja National Geographic Society su pronašle ispod mulja desetak kostura. DNK i karbonskom analizom je utvrđeno da je riječ o nekoliko djece, par mladih djevojaka i par skeletona starijih ljudi.” Na osnovu ovog istraživanja odmah je donesen zaključak da su Maje imale procesiju žrtvovanja djece bogovima da bi imali kišnu sezonu.

 

Moje iskustvo sa ovim svetim izvorima, koji su bili glavni izvor vode za Maje na poluotoku Yukatan, je slijedeće: Ovi izvori su korišteni kao pitka voda, za navodnjavanje, za svakodnevne aktivnosti, za plivanje, možda i za tajna sastajanja. Tragovi života u Chichen Itzi su stari preko 2 000 godina. Kolika je vjerovatnoca da se u tom jako dugom periodu nekoliko ljudi oklizne i udavi u dubokim vrelima? Naime, visina podzemnog vrela od površine zemlje je po nekoliko desetina metara, kao što je to pokazao slučaj vrela “cenote Aqua Azur” koji sam posjetio u neposrednoj blizini Chichen Itze.

 

Fotografija 3: Cenote Aqua Azul, sveti izvor Maja, Chichen Itza, Yukatan

 

 

I ponovo se nalazimo u dilemi: da li razlozi za ili kontra rituala žrtvovanja prevladavaju? Odgovor bi, u ovom momentu, bio u domenu spekulativnog.

 

 

Primjer broj 4:

 

Sačuvani murali Maja su prava rijetkost. Nakon milenijumskog prolaska vremena teško je naći dobro sačuvani likovni primjer koji bi govorio o životu Maja. Dosada najbolje prezerviran mural se nalazi u nemirnoj meksičkoj državi Chiapas, u rezervatu Lacandon indijanaca. Riječ je o drevnom gradu Maja Bonampaku. (šire u poglavlju 5.3.5. Bonampak). I pored limitiranih uslova snimanja bilo mi je važno da fotografišem scenu koja vjerovatno prikazuje “zarobljenike Maja koje muče pobjednici iz Bonampaka”. Proliva se krv i to je jedini primjer kojeg sam našao da se zarobljenicima pušta krv. (više u poglavlju 5.3.5. Bonampak)

 

Fotografija 4: Murali Maja iz Bonampaka, Chiapas, Meksiko

 

 

Međutim, dešifrovani piktoglifi imaju nerijetko epizodu sa puštanjem krvi iz prstiju. Redovno je riječ o vladaru grada Maja koji u godišnjim ciklusima “svojom plementiom krvlju napaja zemlju kao znak očekivanja da dolazi plodna sezona.”

 

Naravno, Maje nisu bile perfektne i stoprocentno miroljubive (vidi poglavlje 6.2.5. Lokalni konflikti). Ali, da li je riječ o kontinuiranom ritualu sličnom onom kakvim su Aztečke ratnike-krvopije opisivali konkvistadori?

 

Da li ima razlike u civilizacijama koji muče svoje zarobljenike (ili ubijaju?) ili koje dopuštaju da stotine miliona godišnje umre djece i ljudi od izlječivih bolesti i u siromaštvu i gladi koji su lako iskorjenjivi? (više u poglavlju 6.2.5. Konflikti)

 

 

 

 

 

4. KRITERIJI CIVILIZACIJE

 

 

Možemo li Maje ocjenjivati našom naukom i tehnologijom? Mislimo li da, zbog toga što nema dokaza da su imali svemirske brodove, kompjutere i telescope, da su oni intelektualno inferiorniji?

 

Pristupimo li Majama sa superiornijih pozicija nikada ih nećemo shvatiti i dešifrirati. Intencija je ovog rada da utvrdi nove kriterije za definiciju civilizacija kako bi se adekvatno ocijenio civilizacijski nivo Maja.

 

Pokazaće se da su njihova nauka, intelektualna dostignuća i mentalne sposobnosti bile, u pojedinim segmentima, ispred naših.

 

 

Oni su mogli postići toliko puno imajući tako malo. Tehnologija im nije bila važna niti su je koristili. Zaboravimo na teleskope i točak. Postoje i drugi načini da se kamen obradi i izgradi piramida ili da se planete vide iz različitih kosmičkih uglova.

 

Hopi Indijanci, koji danas žive u Grand Canyonu u Arizoni, imaju interesantnu legendu Palat-Kwapi. Riječ je o Misterioznom Crvenom gradu na jugu. Tamo je izgrađen grad-hram. Jedina svrha tog grada je da se na njemu predstavi sistem znanja i informacija. Radnici su imali zapovijed da napuste grad-hram kada završe sa gradnjom. Jer, taj grad je trebao da ima funkciju kolosalne knjige znanja za buduće generacije.  (7)

 

Međutim, nove generacije su zaboravile drevnu komandu; u tom su gradu živjeli, borili se, osvajali iz njega i bivali osvajani. Sve dok jednom i ovaj grad-hram nije ostao napušten.

 

Ova legenda Hopija savršeno pristaje ostavštini Maja. Oni su dizali veličanstvene  gradove-hramove da bi ih indijanski seljaci i ratnici, zaboravljajući im prvotnu svrhu, pretvarali u centre svojih prebivališta i religijskih rituala.

 

 

4.1. Definicija civilizacije

 

Šta je to što skupinu ljudi čini cvilizacijom? O kojim je kriterijima riječ koji će napraviti definitivnu distinkciju između, recimo, Eskimo skupine (posmatrajući ih poslednjih hiljadu godina) i državne zajednice Sjedinjenih Američkih Država (u poslednja dva stoljeća)?

 

Tradicionalna definicija civilizacije govori o društvima koja imaju povećanu poljoprivrednu proizvodnju, urbanu populaciju, gradnju monumenata, pismo, specijalizovana zanimanja, kompleksnu religiju i socijalnu nejednakost.

 

Autori XIX i XX stoljeća kao ključne termine koriste različite pristupe:

 

 

U ovom kontkestu je interesantna i teza jednog od autora koji definiciju civilizacije posmatra u kontekstu planetarnih, duhovnih i energetskih relacija:

 

Kako će se pokazati, ovi kriteriji i definicije neće biti dovoljan okvir za ovu analizu te će nam trebati modificiran i dopunjen set kriterija.

 

Poslužimo se pojednostavljenom verzijom koncepta civilizacije kako bi u globali predstavili civilizacijski niz u proteklih osam hiljada godina.

 

Oslonićemo se na rad Carroll Quigleya (“The Evolution of Civilizations”) koji ljudske kolektive svrstava u:

a)      zajednice

b)      grupe

c)      društva

 

Pri tome su “zajednice” ljudi koji se nađu na istom prostoru i mjestu, ali bez međusobnih relacija. “Grupe” mogu da identificiraju svoje članove, ali većina aktivnosti se provodi van grupe. I, na koncu, “društva” se sastoje od članova koji glavninu relacija ustanovljava sa ostalim članovima društva. Nadalje, Quigley dijeli društva na:

  1. Parazitska društva (Sijuks plemena, Eskimo, itd.)

  2. Proizvođačka društva

2.1.    Plemena

2.2.    Civilizacije

 

Manje od dvadesetak civilizacija se formiralo u poslednjih 8000 godina. Ovaj autor ih navodi ovim redom: 

 

 

Naziv civilizacije Datum Kulminacija Osvajači
       
Mesopotamija 6000-300 p.n.e. Perzija Grčki
Egipat 5500-300 p.n.e. Egipat Grčki
Stara Indija 3500-1500 p.n.e. Harapa Arijevski
Kreta 3000-1100 p.n.e. Minoan Dorijski
Stara Kina 1900-1000 p.n.e. Han Huni
Hititi 1900-1000 p.n.e. Hititi Frigijanci
Kanaan 2200-100 p.n.e. Puni Rimljani
Klasična 1100-500 a.d. Rim Germani
Mezoamerička 1000 p.n.e. – 1550 a.d. Azteci Evropljani
Andska 1500 p.n.e. – 1600 a.d. Inke Evropljani
Hindu 1500 p.n.e. – 1900 a.d. Mogul Evropljani
Islamska 600 a.d. – 1940 a.d. Otoman Evropljani
Kineska 400 a.d. – 1930 a.d. Manču Evropljani
Japanska 100 p.n.e. – 1950 a.d. Tokugava Evropljani
Ortodoksna 600 a.d. - Sovjetski Savez      ?
Zapadna 500 a.d. -      ?      ?

    Tabela 1: Dosadašnje civilizacije prema američkom autoru Carroll Quigleyu (23)

 

 

Prije samo četiri decenije ova tabela je bila gotovo neprikosnovena u promišljanju historije civilizacija. Razvojem novih ideja, dinamičnog i revizionističkog pristupa historiji možemo dovesti u pitanje gotovo svaku karakteristiku ovih civilizacija.

 

Tako, na primjer, umjesto Mesopotamije, svakako treba distancirati pojavu prve civilizacije novije svjetske historije – Sumera. Kompleksnost i razvijenost tog društva joj osigurava zasebno mjesto u nekoj novoj, izmjenjenoj tabeli.

 

Naravno, prije Sumera nalazimo materijalne ostatke drugih bliskoistočnih društava (Jericho kao centar čije su ruševine određene karbonskom metodom sa starošću od 9000 godina).

 

Zbog svog značaja i različitosti, “Klasične civilizacije” bi morale biti rastavljene na antičku Grčku i Rim.

 

U ovom momentu nisu predmet našeg interesovanja materijalni dokazi o postojanju pacifičkih i atlantskih civilizacija od prije 12000 godina. (25)

 

Takođe, ni kompleks “Andske civilizacije” sa vremenskim početkom od 1500 godina prije nove ere daleko zaostaje za novim otkrićima koji vrlo napredne, ali jako različite civilizacije na ovim prostorima, šalje hiljade godina daleko unatrag. (26)

 

Samo nekoliko decenija je bilo dovoljno da demantuje ovog američkog autora i u pogledu završetka pojedinih civilizacija. Sada je već očito da Indijska, Kineska i Islamska civilizacija život nastavljaju i nakon polovine XX stoljeća uprkos prognoziranom kraju.

 

Japanska se utopljava u zapadnu civilizaciju, kao i Ortodoksna i to je